راهنمای جامع سازمانهای مردم نهاد (NGO): تعریف

راهنمای جامع سازمانهای مردم نهاد (NGO) تعریف، انواع، قوانین و نحوه ثبت در ایران, در سالهای اخیر نام سازمانهای مردم نهاد یا NGO در فضای عمومی، رسانهها و ادبیات توسعه به وفور شنیده میشود. این نهادها به عنوان بازیگران کلیدی جامعه مدنی، نقشی بسزا در پیشبرد اهداف اجتماعی، فرهنگی و محیطزیستی ایفا میکنند. در این مقاله به بررسی مفهوم، انواع، چارچوب قانونی و نحوه تأسیس این سازمانها در ایران میپردازیم.

NGO مخفف چه عبارتهایی است؟ واژه NGO در زبان انگلیسی مخفف دو کلمه است که به معنی سازمان غیردولتی میباشد. در ادبیات فارسی این واژه با عنوان سازمان مردم نهاد یا به اختصار سمن شناخته میشود. این اصطلاح برای نخستین بار در سال ۱۹۴۵ توسط سازمان ملل متحد جهت تفکیک نهادهای دولتی از سازمانهای مستقل و خصوصی تدوین گردید. سازمان مردم نهاد (سمن) چیست؟

سازمان مردم نهاد نهادی است که توسط گروهی از شهروندان، مستقل از ساختارهای حکومتی، برای پیگیری اهداف عمومی، خیریه، فرهنگی، علمی یا محیطزیستی شکل میگیرد.

بانک جهانی این نهادها را به عنوان سازمانهای خصوصی جهت تسکین رنجها، ارتقای رفاه طبقات ضعیف، حفاظت از محیط زیست و ارائه خدمات اجتماعی تعریف میکند. در قانون ایران نیز بر اساس آییننامه تشکلهای مردم نهاد مصوب ۱۳۹۵، سمن نهادی غیردولتی است که برای فعالیت در راستای گسترش اجتماعی، فرهنگی و سیاسی تأسیس شده باشد. نقش و عملکرد سمنها در جامعه مدنی سازمانهای غیردولتی در معماری جامعه مدنی نقشهای متنوع و حیاتی دارند.

آنها نه تنها خدماترسان هستند، بلکه پل ارتباطی بین دولت و ملت، ناظران بر عملکرد قدرتها و مدافعان حقوق اقلیتها محسوب میشوند. مهمترین کارکردها عبارتند از توسعه و نگهداری زیرساختهای اجتماعی در مناطق محروم. حمایت از نوآوری، استارتاپها و اقتصاد اجتماعی. تقویت مشارکت شهروندی و آموزش مهارتهای مدنی. نمایندگی صدای گروههای کمصدا و اقلیتها در سیاستگذاریها. مشارکت در مدیریت بحرانها، کمکهای بشردوستانه و حفاظت از محیط زیست.

با وجود اهمیت روزافزون، این سازمانها در بسیاری از کشورها با چالشهایی نظیر محدودیتهای قانونی، فشارهای مالی و کمپینهای تبلیغاتی علیه مشروعیت خود روبرو هستند. انواع سازمانهای مردم نهاد دستهبندی سمنها بر اساس ماهیت فعالیت و حوزه جغرافیایی انجام میشود.

رای رسیدن به یک هدف خاص فعالیت میکنند.

از منظر حوزه فعالیت و مقیاس، انواع رایج عبارتند از NGDO (سازمان توسعه غیردولتی) تمرکز بر توسعه پایدار (مثال انجمن گسترش ایمنی هوانوردی). INGO (سازمان غیردولتی بینالمللی) در یک کشور ثبت شده اما در چند کشور فعال (مثال عفو بینالملل، صلیب سرخ). ENGO (سازمان غیردولتی محیطزیستی) متمرکز بر مسائل اکولوژیکی (مثال صندوق جهانی حیات وحش، انجمن طبیعت ایران).

وضعیت و حوزههای فعالیت سمنها در ایران بر اساس آمارهای رسمی وزارت کشور، بیش از ۸۷۰ سازمان مردم نهاد در معاونت شراکتهای اجتماعی ثبتنام کردهاند.

حوزههای فعالیت مجاز برای این تشکلها طیف وسیعی را در بر میگیرد که شامل موارد زیر است امور اجتماعی، خیریه و حمایت از نیازمندان سلامت، بهداشت و صدمات اجتماعی محیط زیست، گردشگری و میراث فرهنگی زنان، جوانان، خانواده و انسجام ملی علمی، پژوهشی، عمرانی و ورزشی امور بینالملل و گسترش همکاریها علاوه بر این، دهها هزار تشکل خیریه و سمنهای زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی در بخش توسعه روستایی و کشاورزی فعال هستند که نشاندهنده ظرفیت بالای جامعه مدنی در ایران است.

چارچوب قانونی و مقررات حاکم بر سمنها در ایران قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصول ۳، ۷، ۱۰ و ۲۶ بر مشارکت مردمی، آزادی تشکلها و حق تشکیل احزاب و انجمنها تأکید دارد، مشروط بر عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی و مبانی اسلامی. دو سند قانونی اصلی اجرایی عبارتند از آییننامه اجرایی تأسیس و فعالیت سازمانهای غیردولتی (مصوب ۱۳۸۴). آییننامه تشکلهای مردم نهاد (مصوب ۱۳۹۵) – قانون جاری و مرجع اصلی.

مراحل ثبت و راهاندازی سازمان مردم نهاد در ایران فرآیند ثبت سمن در ایران به صورت الکترونیکی و حضوری از طریق سامانه معاونت امور سازمانهای مردم نهاد وزارت کشور انجام میشود.

مراجعه نماینده هیئت مؤسس به اداره کل امور سازمانهای مردم نهاد (در تهران) یا استانداری/فرمانداری (در سایر شهرها) برای تحویل مدارک اصل. بررسی پرونده توسط هیئت نظارت در مهلت ۱ هفته. تصویب اساسنامه، ثبت در دفتر اسناد و املاک و صدور پروانه فعالیت با شخصیت حقوقی.

شرایط عضویت در هیئت مؤسس بر اساس ماده ۱۸ آییننامه ۱۳۸۴ و ماده ۱۷ آییننامه ۱۳۹۵، اعضای هیئت مؤسس (حداقل ۵ نفر) باید شرایط زیر را داشته باشند سن بالای ۱۸ سال و تابعیت ایرانی. حداقل ۲ عضو دارای صلاحیت تخصصی مرتبط با حوزه فعالیت سمن. عدم عضویت در گروههای محارب/معاند (به تشخیص دادگاه). نداشتن سابقه محکومیت کیفری محرومکننده از حقوق اجتماعی. تعهد به قانون اساسی و عدم وابستگی به احزاب/گروههای غیرقانونی.

منابع مالی سازمانهای مردم نهاد تامین مالی یکی از چالشهای اصلی سمنهاست. بر اساس ماده ۶ آییننامه ۱۳۸۴، منابع مالی مجاز شامل موارد زیر میباشد هدیه، اعانه و هبه اشخاص حقیقی/حقوقی (داخلی، خارجی، دولتی، غیردولتی). اموال موقوفه و حبس. درآمد حاصل از فعالیتهای مطابق با اهداف و اساسنامه سازمان. حق عضویت اعضا. ماده ۳۰ آییننامه ۱۳۹۵ الزام میکند که تمام منابع مالی در اساسنامه سازمان شفاف اعلام گردد.

مکانیزم نظارت بر فعالیت سمنها نظارت بر عملکرد تشکلهای مردم نهاد بر عهده شورای ملی گسترش و حمایت از تشکلها است که رئیس آن معاون اجتماعی وزیر کشور میباشد. اعضای این شورا نمایندههای وزارتهای تعاون، ورزش، دادگستری، میراث فرهنگی، سازمان محیط زیست، معاونت زنان و حقوقی ریاستجمهوری و ۴ نماینده تشکلهای ملی هستند.

در صورت تخلف از قوانین، مراحل پیگیری قانونی به ترتیب عبارتند از (ماده ۲۸ آییننامه ۱۳۹۵) تذکر شفاهی با مهلت ۱ ماه برای اصلاح. تذکر کتبی در پرونده با مهلت ۱ ماه. تعلیق پروانه فعالیت به مدت ۳ ماه. درخواست لغو پروانه از مراجع قضایی در صورت عدم اصلاح. سوالات متداول درباره ثبت و فعالیت NGO برای ثبت سازمان مردم نهاد به کجا مراجعه کنیم؟

دو مسیر وجود دارد ثبت آنلاین از طریق سامانه معاونت امور سازمانهای مردم نهاد وزارت کشور، یا مراجعه حضوری به اداره کل امور سازمانهای مردم نهاد در تهران، و استانداریها و فرمانداریها در سایر شهرها. مدارک مورد نیاز برای صدور پروانه چیست؟ اسناد شناسایی مؤسسان، مدرک تحصیلی حداقل دو عضو مؤسس کارشناس در حوزه فعالیت، و معارفهنامه نماینده هیئت مؤسس. آیا سمنها میتوانند در تصمیمگیریهای دستگاههای اجرایی دخالت کنند؟

بر اساس قوانین جاری، سازمانهای مردم نهاد میتوانند در چارچوب اهداف اساسنامه خود و در قالب مشاوره، نظارت اجتماعی و همکاری با دستگاههای اجرایی مشارکت داشته باشند، اما قدرت تصمیمگیری اجرایی ندارند..____>.>. > همانند یک حقوقدان، متن قرارداد خود را حرفهای تنظیم کنید