آب مروارید و سرطان پلک: عوارض خطرناک اشعه فرابنفش بر چشم
اشعه فرابنفش (ماورای بنفش) یکی از مخرب‌ترین عوامل محیطی برای سلامت چشم است که در طیف نامرئی نور قرار دارد. دکتر سید هاشم دریاباری، فوق‌تخصص چشم‌پزشک، در گفت‌وگو با خبرگزاری بهداشت نیوز به تشریح انواع این اشعه، گروه‌های پرخطر، عوارض حاد و مزمن و راهکارهای پیشگیری پرداخته است.
شناسایی طیف‌های اشعه فرابنفش
اشعه فرابنفش به سه دسته اصلی تقسیم می‌شود که هر کدام طول موج و اثرات متفاوتی دارند:
🔗 بیشتر بخوانید: آثار و مخاطرات ناشی از مصرف سیگار بر سلامت بدن؛ راهنمای کامل
- UVC (کمتر از ۲۸۰ نانومتر): این طیف توسط لایه اوزون و جو زمین جذب شده و به سطح زمین نمی‌رسد. با این حال، مشاغلی مانند جوشکاری می‌توانند این اشعه را تولید کنند و جوشکاران را در معرض خطر قرار دهند.
- UVB (۲۸۰ تا ۳۲۰ نانومتر): بخشی از این اشعه از جو عبور کرده و به زمین می‌رسد. تخریبه لایه اوزون باعث افزایش شدت آن می‌شود. این طیف عامل اصلی سوختن پوست و چشم در مواجهه مستقیم با آفتاب است.
- UVA (۳۲۰ تا ۴۰۰ نانومتر): این طیف بیشترین نفوذپذیری را در بافت‌های چشم دارد و عمده عامل عوارض مزمن و پیش‌زمانی پیری بافت‌های بینایی محسوب می‌شود.
چه کسانی در معرض خطر بیشتری قرار دارند؟
بر اساس نظر دکتر دریاباری، گروه‌های زیر حساسیت بالاتری در برابر آسیب‌های اشعه فرابنفش دارند:
- کوه‌نوردان و اسکی‌بازان: با افزایش ارتفاع از سطح دریا، شدت اشعه فرابنفش به شدت افزایش می‌یابد و انعکاس برف این خطر را چندبرابر می‌کند.
- افراد مبتلا به آلبینیسم: به دلیل فقدان ملانین (رنگدانه محافظتی در پوست و چشم)، هیچ دفاع طبیعی در برابر اشعه فرابنفش ندارند.
- جوشکاران و کارکنان صنعتی: معرض اشعه UVC مصنوعی ناشی از قوس الکتریکی هستند.
- افراد با سابقه جراحی چشم یا مصرف داروهای حساس‌کننده نور: چشم‌های این افراد آسیب‌پذیرترند.
عوارض حاد و مزمن بر چشم
عوارض حاد (فوری)
فتوکراتیتی (Photokeratitis): معروف به «سوزش قرنیه ناشی از نور»، عارضه‌ای دردناک و موقت است که معمولاً در جوشکاران بدون تجهیزات حفاظتی یا پس از تعرض شدید و ناگهانی با آفتاب (مانند برف سوزی) رخ می‌دهد. علائم شامل درد شدید، چشم‌کش، آب‌ریزی و حس وجود جسم خارجی در چشم است.
🔗 بیشتر بخوانید: آلزایمر؛ واقعیت رو به رشد در سالمندی و راه‌های پیشگیری
عوارض مزمن (بلندمدت و غیرقابل بازگشت)
دکتر دریاباری تأکید می‌کند که عوارض مزمن خطرناک‌تر و شایع‌تر از موارد حاد هستند:
- ناخنک چشم (Cataract): اشعه UVB اصلی‌ترین عامل محیطی در ایجاد و پیشرفت عتیقیت لنز چشم است که باعث کمرنگی بینایی می‌شود.
- آب مروارید (Pterygium): رشد بافت گوشتی و عروقی روی بیاض چشم به سمت قرنیه. این عارضه ناشی از تعرض مزمن با آفتاب، باد و گرد و غبار است که می‌تواند با کشیدن قرنیه، استیگماتیسم و کاهش بینایی ایجاد کند.
- پیری زردک (Age-related Macular Degeneration): اشعه UVA به عمق چشم نفوذ کرده و به زردک (محل بینایی دقیق در شبکیه) آسیب می‌زند که منجر به از دست دادن بینایی مرکزی می‌شود.
- سرطان پلک و بافت‌های اطراف چشم: پوست نازک پلک بسیار حساس است و تعرض طولانی‌مدت با اشعه فرابنفش می‌تواند باعث سرطان‌های پوستی مانند کارسینوم بازوسلی و اسکاموسلی و ملانوم شود.
راهکارهای موثر پیشگیری و حفاظت
پیشگیری از آسیب‌های اشعه فرابنفش ساده، ارزان و بسیار موثر است:
انتخاب عینک آفتابی استاندارد
مهم‌ترین ابزار حفاظتی، عینک آفتابی با استاندارد UV400 است. این عینک‌ها می‌توانند تا ۹۹ تا ۱۰۰ درصد اشعه UVA و UVB را مسدود کنند. نکته حیاتی: عینک‌های آفتابی تیره اما بدون فیلتر UV، باعث گسترش بینیده شده و ورود بیشتر اشعه مضر به چشم می‌شوند (خطرناک‌تر از عدم استفاده از عینک).
استفاده از کلاه لبه‌دار
کلاه با لبه حداقل ۸ سانتی‌متری می‌تواند تا ۵۰ درصد اشعه فرابنفش مستقیم و منعکس شده را از ورود به چشم جلوگیری کند. این مورد مکمل عینک آفتابی است، جایگزین آن نیست.
اجتناب از ساعات اوج شدت اشعه
شدت اشعه فرابنفش بین ساعت ۱۰ صبح تا ۴ عصر به حداکثر می‌رسد. در صورت امکان، فعالیت‌های در فضای باز را به ساعات صبح زود یا بعدازظهر دیرتر موکول کنید.
مراقبت از کودکان
لنز چشم کودکان شفاف‌تر است و تا ۸۰ درصد تعرض عمر با اشعه فرابنفش قبل از ۱۸ سالگی رخ می‌دهد. استفاده از عینک آفتابی استاندارد برای کودکان الزامی است.
نتیجه‌گیری
آسیب‌های ناشی از اشعه فرابنفش تجمعی و غیرقابل بازگشت هستند. آب مروارید، ناخنک، پیری زردک و سرطان پلک تنها بخشی از پیامدهای بی‌احتیاطی در برابر آفتاب هستند. استفاده مداوم از عینک آفتابی استاندارد UV400، کلاه لبه‌دار و اجتناب از آفتاب در ساعات اوج، بهترین سرمایه‌گذاری برای حفظ بینایی در تمام مراحل عمر است. در صورت بروز هرگونه علائم غیرعادی چشمی، مراجعه به چشم‌پزشک به تعویق نیندازید.
