بیماری آلزایمر چگونه حاس بویایی را از بین میبرد؟ مکانیزم جدید کشف شده
از دست دادن بویایی میتواند یکی از نخستین علائم هشداردهندهی بیماری آلزایمر باشد، اما ریشههای این تحول حسی تا به امروز ناشناخته مانده بود. یک مطالعه اخیر که در مجلهی «ارتباطات طبیعت» منتشر شده، نشان میدهد ریشهی این مشکل نه در بینی و نه در خود پیاز بویایی است، بلکه در یک ناحیهی مغزی کمتر شناختهشده به نام «لوکوس سرولئوس» (LC) جستجو میشود.
نقش لوکوس سرولئوس در پردازش بویایی
دکتر لارس بیگر، محقق مرکز تحقیقات بویایی آلمان (DZNE) و دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ، توضیح میدهد: «لوکوس سرولئوس مکانیسمهای فیزیولوژیکی متنوعی را تنظیم میکند؛ از جمله جریان خون مغزی، چرخههای خواب و بیداری و پردازش حسی. این نقش در حس بویایی بهویژه بارز است.»
🔗 بیشتر بخوانید: جاذبه های گردشگری در سواحل دریای خزر + عکس_دانستنی
این ناحیه کوچک، آکسونهای بلندی دارد که به مناطق کلیدی مغز — از جمله پیاز بویایی، جایی که بوها برای اولین بار پردازش میشوند — пројеکشن میدهند. این آکسونها خود سیگنالهای بویایی را انتقال نمیدهند، بلکه نورآدرنالین آزاد میکنند؛ یک انتقالدهنده عصبی که در تنظیم حواس، دقت و برانگیختگی نقش حیاتی دارد.
زوال آکسونها پیش از مرگ سلولی
محققان با استفاده از یک مدل موش که علائم اولیه بیماریهای شبیه آلزایمر را بازتولید میکند، متوجه شدند که اگرچه نورونهای لوکوس سرولئوس همچنان زنده هستند، اما آکسونهای آنها در پیاز بویایی آغاز به زوال کردهاند. این یافتن با کمک فناوری تصویربرداری سهبعدی پیشرفته iDISCO+ امکانپذیر شد.
🔗 بیشتر بخوانید: درمان امیدبخش برای علائم اسکیزوفرنی_دانستنی
بررسی دقیقتر نشان داد که روی غشای این آکسونها، فسفاتیدیلسرین بهصورت غیرطبیعی به سطح بیرونی منتقل شده است. این مولکول به عنوان یک سیگنال «بلعنده» برای میکروگلیا — سلولهای ایمنی مغز — عمل میکند. میکروگلیا آکسونهای برچسبگذاریشده را در بر میگیرند و از بین میبرند، که در نتیجه سیگنالدهی بویایی مختل میشود. آزمایشهای رفتاری نیز تایید کرد که موشهایی با این فقدان آکسونها، در تشخیص و تمایز بوها دچار نقص شدهاند.
مکانیسم هرس سیناپسیِ ناخواسته
بیگر بیان میکند: «در شرایط طبیعی، هرس سیناپسی فرآیندی است که سیناپسهای غیرضروری یا کارنما را حذف میکند. اما در اینجا، تغییر در ترکیب غشا — احتمالاً ناشی از بیشفعالی نورونی ناشی از بیماری — باعث میشود میکروگلیا به اشتباه آکسونهای سالم را هدف قرار دهد.»
تأیید در بافت مغز انسان
برای بررسی تعمیمیافتن این مکانیسم به انسان، محققان بافت مغزی افراد فوتشده با آلزایمر را بررسی کردند. آنها شواهد مشابهی از تخریب آکسون و فعالسازی میکروگلیا در پیاز بویایی یافتند. همچنین اسکنهای PET از مغز بیماران در مراحل اولیه بیماری یا با اختلال شناختی خفیف، اختلال در مسیرهای لوکوس سرولئوس و پیاز بویایی را آشکار ساخت.
امکان غربالگری و درمان زودهنگام
یواخیم هرمز، رهبر گروه تحقیقاتی DZNE، تأکید میکند: «این یافتهها میتواند راه را برای تشخیص زودهنگام بیماران در معرض خطر باز کند، بهگونهای که قبل از بروز علائم شناختی، تستهای جامعتری برای تأیید انجام شود. همچنین امکان مداخلهی زودهنگام با آنتیبادیهای ضد آمیلوئید بتا را فراهم میآورد و احتمال موفقیت را بالا میبرد.»
این مطالعه نه تنها مکانیزم زیربنای از دست دادن بویایی در آلزایمر را فاش میکند، بلکه نقش محوری میکروگلیا در مراحل پیشینیم بیماری را تقویت کرده و مسیر جدیدی برای ابزارهای غربالگری مبتنی بر بویایی و درمانهای پیشگیرانه هدفمند میگشاید.
