اختلال استرسی پس از سانحه (PTSD): علائم، علل و روش‌های درمان
در جریان زندگی روزمره، هر فردی ممکن است با رویدادهای ترسناک، خارج از کنترل یا تهدیدکننده مواجه شود. بر اساس اظهارات دکتر شیوا ایلیایی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تجربه حوادثی نظیر تصادفات رانندگی، تجاوز، خشونت فیزیکی، درگیری‌های نظامی، حملات تروریستی، بلایای طبیعی یا مرگ ناگهانی عزیزان، می‌تواند بنیاد اختلال استرسی پس از سانحه (PTSD) را بنیان‌داری کند. این مقاله به بررسی ماهیت، علائم و راهکارهای درمانی این اختلال می‌پردازد.
اختلال استرسی پس از سانحه (PTSD) چیست؟
اکثریت افراد پس از گذشت مدتی و بدون نیاز به کمک حرفه‌ای، با رویدادهای سخت کنار می‌آیند. با این حال، در گروهی از افراد، تجربه تلخ واکنشی شکل می‌گیرد که ماه‌ها یا حتی سال‌ها تداوم می‌یابد. این حالت که با مخفف PTSD شناخته می‌شود، پس از مواجهه با رویدادی آغاز می‌شود که در آن شخص حس خطر می‌کند، حیات او تهدید می‌شود یا شاهد مرگ و مجروحیت دیگران بوده است.
🔗 بیشتر بخوانید: استادیوم غزه قبل و سپس بمباران صهیونیست‌ها + عکس_دانستنی
عوامل مسبب و رویدادهای تحریک‌کننده
طیف وسیعی از سانحه‌ها می‌تواند منجر به PTSD شود، از جمله:
- تصادفات جاده‌ای شدید
- تجاوز جنسی، دعوا فیزیکی، سوءاستفاده، دزدی مسلحانه
- گروگان‌گیری و حملات تروریستی
- اسارت جنگی و درگیری‌های نظامی
- بلایای طبیعی یا ناشی از انسان
- بیماری‌های لاعلاج
- شنیدن اخبار ناگهانی مرگ یا سانحه برای عزیزان
شغل‌هایی نظیر پلیس، آتش‌نشانی، کارکنان امبولانس و سربازان به دلیل طبيعة کار، بیشتر در معرض این رویدادها قرار دارند.
🔗 بیشتر بخوانید: به این غذاها ناشتا لب نزنید_دانستنی
شروع و زمان‌بندی علائم
علائم PTSD معمولاً در بازه زمانی دو تا شش ماه پس از سانحه ظاهر می‌شوند، هرچند ممکن است با تاخیر چند هفته یا چند ماه آغاز گردند. دکتر ایلیایی تأکید می‌کند که تقریبا تمام افراد در ماه اول پس از سانحه‌های شدید علائم استرس حاد نشان می‌دهند، اما اگر این علائم تداوم یابند و مزمن شوند، به اختلال PTSD تبدیل می‌گردند.
علائم اصلی و نشانه‌های هشداردهنده
علائم این اختلال در چهار دسته اصلی دسته‌بندی می‌شوند:
۱. تجربه مجدد رویداد (بازبینی ناخواسته)
شخص بارها و در طول روز یا در خواب (کابوس)، رویداد را به صورت حسی و واقعی تجربه می‌کند. او ممکن است عین احساسات ترس، تعریق، یا حواس شنوایی، بویایی و درد مربوط به لحظه سانحه را مجدداً احساس نماید. محرک‌های معمولی (مانند هوای بارانی برای قربانی تصادف) می‌توانند این خاطرات را تداعی کنند.
۲. پرهیز و بی‌تفاوتی احساسی
برای فرار از درد تداعی خاطرات، فرد سعی می‌کند از مکان‌ها، افراد، گفتگو‌ها و حتی افکار مرتبط با سانحه دوری کند. این پرهیز می‌تواند به صورت غرق شدن در کار، حل معما، یا استفاده از مواد مخدر و الکل ظاهر شود. بی‌تفاوتی به محیط اطراف و تلاش برای نشان دادن حالت عادی، در درازمدت به چالش‌های جدی‌تری منجر می‌شود.
۳. تحریک‌پذیری و آمادگی مداوم (Hyperarousal)
مبتلایان همیشه در حالت «جنگ یا فرار» به سر می‌برند. علائم شامل بی‌قراری مزمن، اضطراب، khóخوابی، عصبانیت، ضربان قلب نامنظم، حملات پانیک، سردرد و دردهای عضلانی می‌باشد.
۴. تغییرات منفی در تفکر و حالت روانی
احساس گناه عمیق، خشم، افسردگی، یأس و انزوا از دیگر نشانه‌هاست.
آیا هر کسی پس از سانحه دچار PTSD می‌شود؟
خیر. اکثر افراد با گذشت زمان و پردازش طبیعی رویداد، بهبود می‌یابند. تبدیل شدن استرس حاد به اختلال مزمن (PTSD) तब رخ می‌دهد که علائم طولانی‌مدت شده و عملکرد روزمره فرد را فلج کنند.
روش‌های درمان و بهبود
PTSD قابل درمان است و درمان‌ها نرخ موفقیت بالایی دارند. رویکردهای اصلی شامل:
روان‌درمانی (مهم‌ترین بخش)
تمام روش‌های موثر بر PTSD بر روی پردازش «رویداد ناگوار» تمرکز دارند، نه زندگی قبل از آن. هدف فراموش کردن نیست، بلکه یادگیری تفکر متفاوت درباره رویداد، جهان و خود فرد است تا بتوان بدون وحشت و اضطراب از آن سخن گفت. روش‌هایی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT) و EMDR در اینجا موثرند.
دارودرمانی (مکمل)
داروها تحت نظارت روانپزشک برای کنترل علائم جسمانی اضطراب، افسردگی و اختلال خواب تجویز می‌شوند تا فرد بتواند بهتر در فرآیند روان‌درمانی مشارکت کند.
یادگیری مهارت‌های کنترل استرس
آموزش تکنیک‌های استرخاء، مدیریت تنفس و مهارت‌های مقابله‌ای بخش جدایی‌ناپذیر درمان است.
نصایح برای فرد مبتلا و اطرافیان
برای فرد مبتلا:
- خود را مقصر ندانید؛ علائم نشانه ضعف نیستند، بلکه واکنش طبیعی به شرایط غیرطبیعی‌اند.
- احساسات خود را درونی نکنید؛ با متخصص مشورت کنید.
- انتظار عادی شدن فوری نداشته باشید؛ به خود زمان دهید.
برای اطرافیان و خانواده:
- از پرسیدن «چه حسی داری؟» یا گفتن «خوش‌شانسی که زنده موندی» خودداری کنید.
- سانحه را کوچک نشان ندهید (مثلاً: «اینقدر هم بد نبود»).
- به فرد نگویید «فقط باید احساساتت را کنترل کنی».
- حمایت بی‌قید و شرط، صبر و تشویق به مراجعه به متخصص، بهترین کمک است.
منبع: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
