شگفتیهای مغز انسان: حقایق علمی درباره هوش
شگفتیهای مغز انسان حقایق علمی درباره هوش، تابآوری و تاریخ جراحی مغز در ایران, مغز انسان پیچیدهترین و پرمصرفترین عضو بدن است که اگرچه تنها دو درصد وزن بدن را تشکیل میدهد، اما ۲۵ درصد خروجی قلب و مصرف انرژی را به خود اختصاص دارد.
در روز جهانی مغز، دکتر زالی، متخصص جراحی مغز و اعصاب، حقایق شگفتانگیزی درباره عملکرد، تفاوتهای جنسیتی، تابآوری و تاریخچه جراحی مغز در ایران بیان کرد که در این مقاله به بررسی آنها میپردازیم. بزرگی مغز معیار هوش نیست برخلاف باور رایج، وزن و حجم مغز مستقیماً با سطح هوش مرتبط نیست.
کمتر از میانگین معمول بوده است. در واقع، چگالی نورونها در مغز زنان بالاتر است و ساختار هیپوکامپ (مرکز حافظه) در آنها بزرگتر و فعالتر عمل میکند.
تفاوت عملکرد مغز در زنان و مردان مغز زنان قابلیت پردازش موازی و انجام چند وظیفه بالاتری دارد. در حالی که مردان تمرکز یکجهته قویتری دارند، زنان میتوانند به طور همزمان آشپزی، مراقبت از کودکان و تماشای تلویزیون را مدیریت کنند.
قدرت پردازش و آمار شگفتانگیز مغز مغز روزانه بیش از ۵۰ هزار فکر پردازش میکند که ۷۰ درصد آنها افکار منفی (استرس، اضطراب، خودبینی) هستند. در هر دقیقه حدود ۳۵۰۰ فکر در ذهن عبور میکند. قدرت پردازش اطلاعات مغز ۳۰ برابر ابرکامپیوترهای پیشرفته امروزی برآورد میشود. مغز شامل ۱۰۰ میلیارد نورون و ۶۴۴ کیلومتر عروق خونی است. در حجم یک دانه ماسه از بافت مغزی، بیش از ۱۰ هزار نورون و ۱۵۰۰ سیناپس وجود دارد.
تکامل، پیر شدن و انعطافپذیری عصبی تعداد نورونها در زمان تولد ثابت است، اما اتصالات سیناپسی (انعطافپذیری مغز) تا سن ۲۵ سالگی رشد و تقویت مییابد. از ۲۵ سالگی فرآیند کهنسالی آغاز میشود، اما تمام تواناییها کاهش نمییابند؛ مثلاً واژگان و مهارتهای زبانی تا سن ۸۰ سالگی و فراتر گسترش مییابند.
جالب است بدانید مغز انسان از ۲۰ هزار سال پیش تا کنون به اندازه یک توپ تنیس کوچکتر شده و نمره IQ بشر از قرن ۱۸ تا به امروز حدود ۱۳.۵ واحد کاهش یافته، بخشی از آن به دلیل واگذاری کارهای ذهنی به تکنولوژی (مانند GPS) است. تابآوری مغز در برابر بیخوابی، تشنگی و گرسنه مغز انسان تحمل فوقالعادهای دارد میتواند تا ۱۱ روز بدون خواب، ۲ روز بدون آب و پیشبینی میشود تا ۲۰ روز بدون غذا با استفاده از ذخایر انرژی زنده بماند.
با این حال، مغز بسیار حساس به قطع اکسیژن است و تنها ۵ تا ۱۰ دقیقه میتواند تحمل هیپوکسی (کمبود اکسیژن) داشته باشد قبل از اینکه آسیبهای غیرقابلبررسی در نورونها رخ دهد. اولین جراحی مغز تاریخ در شهر سوخته ایران کشفهای باستانشناسی در شهر سوخته نشان میدهد اولین جراحی جمجمه و مغز جهان توسط پزشکان ایرانی ۵ هزار سال پیش انجام شده است.
بیمار، دختری ۱۳ ساله با هیدروسیفالی (افزایش مایع مغز) بوده که جراحان با سوراخ کردن استخوان آهیانه سمت راست جمجمه، مایع اضافی را تخلیه کردند. شواهد نشان میدهد این بیمار حداقل یک سال پس از جراحی زنده مانده است. همچنین اولین چشم مصنوعی جهان نیز متعلق به یک زن ۳۵ ساله در همین تمدن کهن ایرانی است.
اسطوره استفاده از ۱۰ درصد مغز و واقعیت دو نیمکره ایدهای که انسان تنها از ۱۰ درصد یا یک نیمکره مغز استفاده میکند، کاملاً غلط است. در واقعیت، در تمام فعالیتها – حتی در خواب – تمام نواحی مغز فعال هستند و هر دو نیمکره در گفتار، نگارش و تفکر مشارکت دارند.
آلزایمر چالش آینده سلامت مغز دکتر زالی بر پیشگیری از بیماریهای مغز و اعصاب تأکید کرد، چرا که ۳۵ درصد افراد بالای ۸۵ سال در خطر آلزایمر هستند و پیشبینی میشود شیوع این بیماری در ایران و جهان به شدت افزایش یابد. آلزایمر زیر ۶۵ سال نادر است و در صورت بروز، نیازمند بررسیهای تخصصی تکمیلی میباشد.
آشنایی با این حقایق، اهمیت سبک زندگی سالم، مدیریت استرس، تمرین ذهنی و مراقبت از سلامت عصبی را برای حفظ عملکرد بهینه مغز در تمام مراحل عمر دوچندان میکند.
