ایران پیشتاز کنترل سل در منطقه؛ دستاوردی شایسته در برابر چالش‌های مهاجرتی و تحریمی
به گزارش مجله دانستنی، در حاشیه همایش گرامیداشت روز ملی سل که روز دوشنبه ۲۱ مهرماه در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برگزار شد، دکتر قباد مرادی، رییس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر، از جایگاه ایران در کنترل این بیماری در سطح منطقه خبر داد.
برآورد جهانی در برابر آمار ثبت‌شده در ایران
دکتر مرادی بیان کرد: «برآورد سازمان جهانی بهداشت از شیوع سل در ایران در حدود ۱۱ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت است، در حالی که داده‌های ثبت‌شده داخلی نرخ کشف را بین ۷ تا ۸ مورد در ۱۰۰ هزار نفر نشان می‌دهد.» او افزود: «هنوز پاسخ قطعی به این پرسش که کدامیک از این ارقام دقیق‌تر است، مشخص نشده و ما در حال بررسی‌های علمی برای رسیدن به یک نتیجه قطعی هستیم.»
🔗 بیشتر بخوانید: نقش جنبش ورزشی در افت بیماری‌های مزمن: رویکردی نوین در درمان_دانستنی
مقایسه با کشورهای همسایه: ایران در رده پیشروها
رییس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر با تأکید بر عملکرد مطلوب ایران گفت: «حتی اگر برآورد ۱۱ در ۱۰۰ هزار نفر منظمة بهداشت جهانی را مبنای قضاوت قرار دهیم، ایران در مقایسه با کشورهای همسایه یکی از بهترین عملکردها را در کنترل سل ثبت کرده است.» وی تنها یک یا دو کشور حاشیه خلیج فارس با جمعیت کمتر را استثنا دانست و توضیح داد: «کنترل بیماری در جوامع با جمعیت محدود بطبيعة الحال ساده‌تر است.»
چالش مهاجرتی و موفقیت نظام بهداشت
دکتر مرادی به شرایط حساس جغرافیایی اشاره کرد: «در شرق کشور، دو همسایه با بالاترین نرخ‌های شیوع سل در جهان قرار دارند که یکی از آن‌ها برآوردی بیش از ۲۰۰ مورد در ۱۰۰ هزار نفر دارد.» با وجود حضور نزدیک به ۵ میلیون مهاجر از این کشورها در ایران، حفظ سطح فعلی کنترل بیماری، دستاوردی بزرگ و قابل‌تقدیر برای نظام سلامت محسوب می‌شود.
🔗 بیشتر بخوانید: پشه آئدس را زیاد تر بشناسیم/ گمان دو بار ابتلا به تب دانگی وجود دارد_دانستنی
استمرار مکانیزم‌های موثر، کلید حفظ دستاوردها
وی بر ضرورت تداوم تلاش‌ها صحه گذاشت: «این نتایج حاصل مجموعه وسیعی از اقدامات و فعالیت‌هاست، اما نکته حیاتی این است که برای تثبیت دستاوردها، همان مکانیزم‌هایی که ما را به اینجا رسانده‌اند، باید بدون وقفه ادامه یابند و تقویت شوند.»
آیا ایران به آستانه حذف سل رسیده است؟
دکتر مرادی با اشاره به معیارهای جهانی حذف سل اظهار داشت: «اگر بتوانیم اثبات کنیم که نرخ شیوع در ایران به کمتر از ۱۰ مورد در ۱۰۰ هزار نفر رسیده است، بر اساس تعریف جهانی، ایران در جمع کشورهای پیشرو و موفق در حذف این بیماری قرار خواهد گرفت.»
دستاورد شایسته در سیاق تحریم‌ها
در پایان، رییس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر با اشاره به تحریم‌های ظالمانه تصریح کرد: «در حالی که برخی کشورهای منطقه با درآمدهای بالا و بدون محدودیت‌های بین‌المللی همچنان با چالش‌های جدی در کنترل سل روبرو‌اند، دستاوردهای نظام سلامت ایران در این حوزه دیدنی، شایسته و قابل‌افتخار است.»
همایش گرامیداشت روز ملی سل با حضور مدیران و کارشناسان سازمان‌ها و مراکز درمانی در ستاد وزارت بهداشت برگزار گردید.
این همایش که با شعار «همه برای حذف سل» برگزار شد، فرصتی برای مرور دستاوردها، چالش‌های باقی‌مانده و برنامه‌ریزی‌های آینده در horizن ۱۴۰۴ و سال‌های آتی فراهم آورد. کارشناسان حاضر در جلسه بر لزوم تقویت سیستم‌های نظارت، گسترش دسترسی به خدمات تشخیص و درمان در مناطق دورافتاده و بهبود مدیریت مهاجرین تأکید داشتند.
استراتژی‌های ملی برای دستیابی به هدف حذف سل تا سال ۱۴۰۴
بر اساس سند تحول نظام بهداشت و درمان و برنامه جامع کنترل سل، ایران متعهد شده تا نرخ شیوع را تا پایان برنامه ششم توسعه (۱۴۰۴) به کمتر از ۱۰ در ۱۰۰ هزار نفر کاهش دهد. این هدف نیازمند هم‌بستگی بین‌قطاعاتی، تخصیص بودجه پایدار و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین تشخیصی است.
گسترش پوشش آزمایشگاه‌های مولکولی
یکی از ستون‌های فقرات پیشرفت در سال‌های اخیر، گسترش شبکه آزمایشگاه‌های مجهز به تکنولوژی PCR بی‌درمانه و جیـن‌اکسپرت (GeneXpert) در سراسر استان‌هاست. در حال حاضر بیش از ۱۵۰ دستگاه جیـن‌اکسپرت در سطح کشور فعال هستند که امکان تشخیص سریع سل و مقاومتی به ریفامپیسین را در کمتر از دو ساعت فراهم می‌آورند. برنامه‌ریزی‌ها حاکی از نصب دستگاه‌های بیشتر در مراکز مرجع استان‌های مرزی و پرمهاجر است.
تقویت درمان تحت نظر مستقیم (DOT) و مراقبت مبتنی بر جامعه
استفاده از مدل مراقبت مبتنی بر جامعه (Community-Based Care) و درمان تحت نظر مستقیم (DOT) توسط بهوران‌های سلامت، داوطebanان و کارکنان خانم‌های خانه‌های سلامت، نرخ موفقیت درمان را به بالای ۹۰ درصد رسانده است. این مدل به‌ویژه در مناطق کم‌وسایل و میان قشرهای آسیب‌پذیر نظیر مهاجرین افغان، اعتیادکنندگان و بی‌خانمان‌ها اثرگذار بوده است.
چالش‌های پیش رو: سل مقاوم به دارو و هم‌رویکردی وی‌آی‌وی
با وجود پیشرفت‌ها، سل مقاوم به چند دارو (MDR-TB) و سل با مقاومت گسترده (XDR-TB) همچنان چالش‌های جدی‌اند. ایران در سال‌های اخیر با حمایت صندوق جهانی (Global Fund) و همکاری سازمان جهانی بهداشت، خط تولید داروهای خط دوم را تقویت کرده و پروتکل‌های درمان کوتاه‌مدت (۹-۱۱ ماهه) را به جای درمان‌های سنتی ۲۰ ماهه اجرا نموده است.
هم‌رویکردی سل و وی‌آی‌وی (TB/HIV Co-infection) نیز اولویت برنامه‌های مشترک مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر و مرکز پیشگیری از ایدز است. انجام تست وی‌آی‌وی برای ۱۰۰ درصد بیماران سل و تست سل برای بیماران وی‌آی‌وی+, و ارائه درمان آنتی‌روتوویروسی هم‌زمان، از اقدامات کلیدی در این حوزه است.
مدیریت سلامت مهاجرین: رویکرد انسانی و استراتژیک
حضور تعداد زیادی مهاجر افغان، از جمله پذیرندگان موقت و مهاجرین بدون مدرک، نیازمند رویکردی فراتر از مراقبت درمانی است. وزارت بهداشت با همکاری سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) و مفوضیت عالی پناهندگان (UNHCR) برنامه‌های زیر را اجرا می‌کند:
- بررسی فعال سل در نقاط ورودی مرزی و اردوگاه‌های پذیرش مهاجرین.
- ارائه خدمات تشخیص و درمان رایگان برای تمام مهاجرین، بدون توجه به وضعیت قانونی اقامت.
- استخدام مترجمان و مشاوران فرهنگی در مراکز مرجع سل استان‌های مرزی.
- پیگیری تداوم درمان برای مهاجرین جابجا شده درون‌المللی (Internal Migration Tracking).
نوآوری‌های فناوری اطلاعات در نظارت بر سل
راه‌اندازی سامانه یکپارچه ثبت و گزارش سل (TB Registry System) به نام «سل‌نت» (TB-Net) امکان رصد لحظه‌ای موارد، مدیریت ذخیره دارو، نظارت بر تداوم درمان و تولید داشبوردهای مدیریتی را فراهم آورده است. یکپارچگی این سامانه با سیستم سیب (SEP) و پرونده سلامت الکترونیک ملی (SEPAS) تبادل داده‌های بی‌درنگ را تضمین می‌کند.
تحقیق و توسعه: اولویت‌های علمی ایران
مرکز تحقیقات سل و بیماری‌های ریوی (NRITLD) به عنوان مرجع ملی و منطقه‌ای، در حال اجرای طرح‌های پژوهشی متعددی است از جمله:
- ارزیابی اثربخشی واکسن‌های کاندید جدید سل در فازهای بالینی.
- مطالعات ژنومیک برای ردیابی انتقال سل و شناسایی خوشه‌های شیوع.
- تحقیقات در مورد الگوهای مقاومت دارویی و مکانیزم‌های مولکولی آن.
- ارزیابی هزینه- اثربخشی مداخلات کنترل سل در ایران.
سرمایه‌گذاری و پایداری مالی
برنامه کنترل سل ایران در سال‌های اخیر با ترکیب بودجه‌های دولتی، کمک‌های صندوق جهانی و حمایت‌های سازمان جهانی بهداشت تامین شده است. با توجه به خروج تدریجی ایران از واریزهای صندوق جهانی (Transition Plan)، تمرکز بر افزایش سهم بودجه ملی و کارایی هزینه‌ها اولویت اول است. محاسبات نشان می‌دهد که هر دلار سرمایه‌گذاری در کنترل سل، ۴۳ دلار بازده اقتصادی از طریق پیشگیری از از دست رفتن نیروی کار و کاهش هزینه‌های درمانی عوارض دارد.
نقش جامعه مدنی و رسانه‌ها
سازمان‌های غیردولتی، جمعیت‌های بیمار و رسانه‌ها نقش حیاتی در کاهش وصمه، افزایش آگاهی عمومی و حمایتی از تداوم درمان ایفا می‌کنند. کمپین‌های ملی «سل قابل پیشگیری و درمان است» و برگزاری کارگاه‌های توانمندسازی برای گزارشگران سلامت، از اقدامات موثر در سال‌های اخیر بوده‌اند.
نتیجه‌گیری و چشم‌انداز آینده
ایران با بهره‌گیری از زیرساخت‌های قوی مراقبت‌های اولیه سلامت، شبکه آزمایشگاهی گسترده، کادر انسانی متعهد و تجربه مدیریت برنامه در شرایط سخت تحریمی و مهاجرتی، در آستانه ورود به جمع کشورهای پیشرو در حذف سل قرار دارد. کلید موفقیت نهایی در سه محور «استمرار سیاست‌ها»، «نوآوری технологи» و «عدالت در دسترسی به خدمات» نهفته است. اگر این مسیر با اراده سیاسی و حمایت مالی پایدار ادامه یابد، ایران می‌تواند تا افق ۱۴۱۰ به عنوان کشوری که سل را به عنوان یک مسئله بهداشتی عمومی حذف کرده است، در سطح جهانی معرفی گردد.
منابع: گزارش‌های سالانه مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر، نشریات علمی مرکز تحقیقات سل و بیماری‌های ریوی (NRITLD)، بیانیه‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO) و صندوق جهانی مبارزه با ایدز، سل و مالاریا.
ادامه گزارش‌های تخصصی و به‌روز در حوزه کنترل بیماری‌های заразی را در بخش تندرستی و سلامتی مجله دانستنی دنبال کنید.
