کشف شلوار ۳۲۰۰ ساله مرد تورفان؛ راز بافت شبیه جینهای مدرن در حوضه تاریم
کشف شلوار ۳۲۰۰ ساله مرد تورفان؛ راز بافت شبیه جینهای مدرن در حوضه تاریم, در اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی، باستانشناسان چینی در گورستان یانگهای واقع در حوضه تاریم، با نزدیک به ۵۰۰ مومیای که بیش از سه هزار سال پیش به خاک سپرده شده بودند روبرو شدند. در میان این اجساد، یک مومیای مرد به دلیل حفظ بینقص بدنی و پوشاک کاملش توجه محققان را به خود جلب کرد.
این مرد که به مرد تورفان معروف شد، با بهترین لباسهای خود شامل پانچو، چکمههای چرمی نرم و پیشانیبند پشمی تزئین شده با دیسکهای برنزی و صدف دریایی به آرامگاه خود رفته بود.
قدیمیترین شلوار شناختهشده جهان محققان برآورد میکنند شلوار مرد تورفان با قدمت حداقل ۳۲۰۰ سال، قدیمیترین نمونه شلوار کشف شده در جهان است. پیش از این کشف، اروپاییها و آسیاییها عمدتاً از روپوش، تونیک، توگا یا ترکیبی از کمربند و پاچههای جداگانه استفاده میکردند؛ همانطور که روی جسد ۵۳۰۰ ساله مرد یخی اوتزی نیز مشاهده شده است.
مُد تنها یک پدیده زیباییشناختی نیست، بلکه کلید درک جابجاییها، تماسهای فرهنگی و پیشرفتهای تکنولوژیک جوامع باستانی محسوب میشود.
چهار تکنیک بافت پیشرفته در یک شلوار مایک واگنر، باستانشناس، تیمی چندرشتهای شامل زمینشناسان، شیمیدانان و طراحان مد را برای بازسازی فرآیند ساخت این شلوار گرد هم آورد. نتایج تحقیقات آنها در مارس ۲۰۲۲ در مجله پژوهش باستانشناسی آسیا منتشر شد. بررسیها نشان داد که شلوار نه دوخته شده، بلکه مستقیماً روی دستگاه بافندگی بافته شده است. صنعتگران باستانی از چهار تکنیک بافت متفاوت استفاده کرده بودند.
دو مورد از این تکنیکها منحصر به فرد بوده و به نامهای دوقلوی پود یانگهای و ملیله جناغی بوتر یانگهای شناخته میشوند. بخش اصلی شلوار با بافت جناغی بافته شده که الگوی مورب دندهها، پارچه را هم مقاومتر و هم کشسانتر میسازد و آزادی حرکت بالا را فراهم میکند؛ ویژگیای کاملاً متناسب با سبک زندگی گلهداران و اسبسواران که در یانگهای زندگی میکردند.
شباهت شگفتانگیز با جینهای امروزی بافت جناغی در شلوار مرد تورفان یک نوآوری تکنولوژیک محسوب میشود، زیرا قدیمیترین شواهد فسیلی این بافت در اروپا (اتریش) حداقل ۲۰۰ سال کهنهتر از این شلوار است. کارینا گرومر، باستانشناس نساجی از موزه تاریخ طبیعی وین، این شلوار را نه یک کالای بدوی، بلکه معادل رولزرویس لباسهای آن دوره توصیف میکند. شلوار جینهای مدرن امروزی نیز برای ماندگاری و انعطافپذیری از همین تکنیک بافت جناغی بهره میبرند.
در ناحیه زانو، بافتی متفاوت به نام ملیلهبافی به کار رفته که لایه ضخیمتری ایجاد میکند و مفصل زانو را در هنگام سواری بر اسب محافظت میکند. حاشیه بالایی شلوار نیز با تکنیک سوم بافته شده تا کمربندی محکم اما انعطافپذیر شکل گیرد. ابزارهای بافندگی گمشده تاریخ با وجود شناسایی دقیق الگوهای بافت، هنوز هیچ ابزار بافندگیای در یانگهای یا اطراف آن یافت نشده است.
باستانشناسان تنها میتوانند حدس بزنند که دستگاه بافندگی باستانی این منطقه چگونه بوده است. این فقدان فیزیکی، راز سازندگی این شلوار را بیشتر به چالش میکشد. شلوار، نماد تحول تمدنهای متحرک مرد تورفان در زمان خود کاملاً بهروز بود، چرا که چند قرن پس از مرگ او، شلوار به پوشش رایج گروههای متحرک در سراسر اوراسیا تبدیل شد. مطالعات باستانشناسی نشان میدهد رواج شلوار با ظهور و گسترش اسبسواری همزمان بوده است.
ترکیب بافت جناغی و فاق انعطافپذیر، تعادل ایدهآل میان تنگی پوشش و آزادی حرکت را برای سواران فراهم میکرد. الگوهای تزئینی؛ شواهد جاده ابریشم الگوهای روی شلوار نیز روایتگر ارتباطات فرهنگی و اقتصادی گستردهاند. الگوی T درهمتنیده روی زانوها، بر روی ظروف برنزی چین و سفالهای سیبری و قزاقستان نیز دیده شده است. این همزمانی در دو منطقه جغرافیایی جدا شده، بر تماسهای پایدار و عمیق بین آسیای مرکزی و شرقی دلالت دارد.
الگوی دیگر، هرم پلکانی، شباهت زیادی به نقوش فرهنگ پتروفکا در آسیای مرکزی (بین ۳۹۰۰ تا ۳۷۵۰ سال پیش) دارد. این یافتهها به جانب مایکل فراچتی، انسانشناس دانشگاه واشنگتن، نشان میدهد که خلق اولین شلوار جهان، نتیجه تبادل فرهنگی و اقتصادی میان جوامعی بوده که در آن مقطع از تاریخ در تماس تنگاتنگ با یکدیگر قرار داشتند. او شلوار مرد تورفان را نقطه ورودی برای بازدید چگونگی تحول جهان توسط جاده ابریشم مینامد.
