چرا برخی افراد دیر بیدار میشوند؟ بررسی نقش ژنتیک و ساعت بیولوژیکی بدن
آیا شما از آن دسته افرادی هستید که بلافاصله پس از شنیدن صدای زنگ هشدار بیدار میشوند یا ترجیح میدهید چند بار زنگ را تاخیر دهید و با سختی از رختخواب خارج شوید؟ پاسخ به این سوال ریشه در ساعت بیولوژیکی درونی بدن دارد که تا حد زیادی تحت کنترل ژنهای ما قرار دارد. اگرچه استفاده از زنگ هشدار میتواند زمان بیداری را اجباری تنظیم کند، اما افراد سحرخیز به طور طبیعی و بدون تلاش از صبحها لذت میبرند و پرانرژی هستند.
خطرات تغییر اجباری ساعت بیولوژیکی
بر اساس تحقیقات علمی، تلاش برای تغییر زورکی ریتم طبیعی بدن میتواند عواقب منفی برای سلامت داشته باشد. یکی از مهمترین این خطرات، افزایش احتمال ابتلا به بیماریهای قلبی است. محققان دلایل مختلفی برای تفاوت در الگوی خواب و بیداری (سحرخیزی در برابر شبزندهداری) تشریح کردهاند:
🔗 بیشتر بخوانید: تکنولوژی های تازه نیروی دریایی ایران که در رزمایش ظهر امروز سپاه رونمایی شد+ تصاویر_دانستنی
ریشههای تکاملی الگوی خواب
اکثریت مردم به طور طبیعی در بازه زمانی بین ساعت ۲۳ شب تا ۷ صبح خواب میکنند. با این حال، حدود ۰.۲ درصد از جمعیت الگوئی دارند که بیش از دو ساعت با تاخیر نسبت به این بازه خواب و بیدار میشوند؛ این افراد در ساعات شب فعالتر و کارآمدتر هستند. دانشمندان معتقدند که این تفاوت ریشه در تکامل بشر دارد. در جوامع اولیه، برای بقا و مقابله با خطرات احتمالی، نیاز بود برخی افراد در صبحها زود بیدار باشند و برخی دیگر در شبها بیدار بمانند تا حفاظت از گروه را به عهده بگیرند؛ دقیقاً مشابه سیستم شیفتی در سازمانهای امروزی.
نقش هورمونها در تنظیم بیداری
دو هورمون کلیدی، کورتیزول و ملاتونین، نقش محوری در چرخه خواب و بیداری ایفا میکنند. کورتیزول که هورمون بیداری و استرس محسوب میشود، بین ساعات ۶ تا ۸ صبح به اوج خود میرسد و بدن را برای فعالیتهای روزانه آماده میکند. در مقابل، ملاتونین هورمون القای خواب است و عملکردی برعکس کورتیزول دارد. در افراد سحرخیز، ترشح ملاتونین از عصر آغاز شده و به سرعت افزایش مییابد، که باعث میشود این افراد زودتر به خواب روند و در ساعات اول صبح کاملاً هوشیار باشند.
🔗 بیشتر بخوانید: بهداشت نیوز | آخرین اخبار بهداشت و سلامت_دانستنی
کرونوتایپ: شناخت ساعت زیستی فردی
ترجیح ذاتی بدن برای زمان خواب و بیداری را «کرونوتایپ» یا ساعت زیستی مینامند. این ویژگی بخش جداییناپذیر ریتم شبانهروزی است که علاوه بر ساعت بدنی، دما، هورمونها و متابولیسم را نیز کنترل میکند. بدن افراد سحرخیز طوری برنامهریزی شده که ساعت ۷ صبح یا زودتر بیدار شده و مغز آنها بلافاصله کارآمد عمل کند.
در سوی دیگر، کرونوتایپ افراد شبزنده (Night Owls) کاملاً متفاوت است. اگر این افراد با استفاده از زنگ هشدار خود را به بیداری زود صبح مجبور کنند، مغز آنها کارایی لازم را نخواهد داشت. به طور کلی کودکان کرونوتایپ صبحگاهی دارند، اما با رشد و ورود به نوجوانی، ساعت بیولوژیکی آنها به تدریج به تأخیر میافتد. این پدیده علمی دلیل اصلی خستگی و بیحالی نوجوانان در کلاسهای صبحگاهی است که گاه به اشتباه «تنبی» خوانده میشوند.
آیا تغییر کرونوتایپ امکانپذیر است؟
محققان تأکید دارند که اگرچه میتوان کرونوتایپ را با تغییرات تدریجی در زمان خواب و بیداری، با کمک نوردرمانی، رژیم غذایی و برنامهریزی روزانه منظم، جابهجا کرد، اما انجام این کار به صورت ناگهانی و یکجا امکانپذیر نیست و به بدن آسیب میزند. درک و احترام به ساعت زیستی ذاتی، کلید سلامت و بهرهوری بهتر است.
